چهل ستون

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

کل : 1

میانگین : 5

شاه عباس صفوی برای ثبات و توجیه قدرت خود در زمان حکومتش، از فعالیت‌های عمرانی به خصوص احداث باغ یاری گرفت. او دستور داد یک مرکز جدید برای شهر ایجاد کنند. این مرکز در ربع جنوب غربی شهر و بر روی باغ نقش جهان شکل گرفت. باغ نقش جهان، قبل از انتخاب آن به عنوان مرکز حکومتی، توسط شاهان صفوی به عنوان اقامت‌گاه مورد استفاده قرار می‌گرفته و جزو تیول شاهی محسوب می‌شده است.

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

نقشه قدیم اصفهان

شاه عباس با ساخت میدان نقش جهان، پیوندی میان شهر اصفهان و باغ‌های خود در دولتخانه ایجاد کرد. بنابراین میدان نقش جهان را باید فضای عمومی در نظر گرفت که به واسطه‌ای عمارت عالی قاپو به بخش دولتی ارتباط می‌یافت.این عمارت پنج طبقه با تالار ستون داری مشرف بر میدان، مهم‌ترین عمارت سردر مجموعه‌ی دولتخانه محسوب می‌شد.عالی قاپو، البته فقط راه رسیدن به محوطه‌ی کاخ نبوده، بلکه از طریق میدانی بزرگ بر میدان نقش جهان مشرف بوده که هم نظرگاهی برای شاه فراهم می‌آورد و هم خود جلوه‌ای زیبا داشته است.عمارت سردر، نمای شهری دولتخانه را ارائه می‌کرد. به هر روی، ورای این بنای چند منظوره، مجموعه کاخ‌ها و باغ‌های سلطنتی صفویان انتظام یافته بود که یکی از معروف‌ترین آن‌ها، چهل ستون است.

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

بر اساس متون تاریخی، شاه اسماعیل دوم، برای اولین بار، عمارتی درون باغ نقش جهان ایجاد نمود. اما این شاه عباس اول بود که با بنایی ساده مرکب از یک تالار و اتاق‌های گوشواره‌ای چهار سمت آن، هسته‎‌ی مرکزی بنای چهل ستون را بنیاد نهاد و بیست و سومین سالگرد نشستن خود بر تخت را  جشن گرفت.

در سال ۱۳۲۶ هجری شمسی کتیبه‎‌ای از زیراندود گچ،بیرون آمد که اطلاعات بس ارزشمندی با خود به ارمغان آورد. بر این اساس روشن شد که در زمان شاه عباس دوم، تغییراتی در ساختار و تزیینات این بنا صورت گرفته است.الحاق تالاری ستون‌دار به جانب اصلی بنا و اجرای تزیینات نفیس از شمار این تغییرات است.

پس از شاه عباس دوم تا هجوم افغان‌ها، از این کاخ هم‌چنان برای برگزاری تشریفات رسمی استفاده می‌کردند. در حین برگزاری یکی از این جشن‌ها در زمان شاه سلطان حسین، چهل ستون دچار آتش‌سوزی شد و به دلیل خرافه‌پرستی شاه که خاموش کردن آتش را خلاف مشیت الهی می‌دانست، عمارت در شعله‎‌های آتش سوخت و آسیب جدی دید. اما پس از آن بازسازی، نوسازی و آرایش جدید یافت.چنان که اشاره شد از این عمارت و باغ پیرامون آن، تا هنگامه‌ی هجوم افغان‌ها استفاده می‌شد. در زمان هجوم افغان‌ها این عمارت مانند بسیاری از کاخ‌ها و عمارات سلطنتی مورد هجوم و ویرانی قرار گرفت و اشیاء نفیس آن به تاراج رفت.

بیش‌ترین آسیب، اما در زمان ظل السلطان(پسر ناصرالدین شاه) حاکم قاجاری اصفهان، بر این بنا وارد شد.به دستور این مرد، بسیاری از نگاره‌ها، با ضربه‌های تیشه مخدوش و با لایه‌ای از گچ پوشانده شد؛ آیینه‌های ستون‌های ایوان‌ها و دیواره‌ها فرو ریخته شد و درها و پنجره‌های نفیس منبت کاریف گره‌چینی و خاتم‌کاری آراسته با شیشه‌های رنگی بنا، برای استفاده در کاخ شخصی حاکم به عمارت مسعودیه‌ی تهران منتقل شد.

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

آیینه خانه؛ تخریب شده توسط ظل السلطان

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

البته جای شکرش باقی است، درمقایسه با کاخ‌های دیگر صفوی نظیر آیینه خانه، هفت دست و نمکدان که توسط ظل السلطان کاملا ویران شدند، این بنا شانس بیش‌تری برای ماندگاری به دست آورد و در سال ۱۳۱۰ ه.ش. در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و شرایط مساعد‌ی برای حفاظت و مرمت آن مهیا گردید و خوش‌بختانه در چند سال اخیر به اتفاق ۸ باغ دیگر، نامش در فهرست میراث جهانی هم درخشید.

نام گذاری

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

بسیاری دلیل نام گذاری این بنا به چهل ستون را وجود ۲۰ ستون در ایوان شرقی عمارت و بازتاب تصویر آن‌ها در آب حوض مقابل آن می‎دانند که در مجموع ۴۰ ستون به نظر می‌رسد.این ایده البته دارای اشکال است، زیرا پیش از این، کوشکی با نام چهل ستون در قزوین وجود داشت که فاقد ویژگی یاد شده بود. بنابراین باید عدد ۴۰ را نشانه‌ی کمال و پختگی و یا کثرت و تعدد در نظر گرفت. نام چهل ستون که پس از اسلام به تخت جمشید اطلاق شده بود نه به دلیل بازتاب تصاویر ستون‌های آن در آب و نه به علت کمال و پختگی این مجموعه بلکه به دلیل ستون‌های باقیمانده انتخاب شده بود.

ساختار و تزئینات

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

تزئینات سقف کاخ چهل ستون

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

تزئینات سقف کاخ چهل ستون

کاخ چهل ستون با نقشه مستطیل شکل، شانل یک تالار مرکزی با  گنبد، ۴ ایوان در چهار سوی آن و ۴ اتاق در دو طبقه در طرفین ایوان‌ها و ایوانی بزرگ با ابعاد ۵۷/۸X37 متر بر صفه‌ای به ارتفاع ۱ متر از سطح باغ و رو به مشرف بنا شده است.چنین تهرنگی، ما را یاد کاخ فیروزآباد ساسانی می‌اندازد. عمدی و یا سهو یبودن این شباهت، چندان برای ما روشن نیست ولی بسیاری، الگوی باغ‎های صفوی را در ایران باستان جسته‌اند.

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

ورودی اصلی کاخ چهل ستون

گزافه نیست که اگر ایوان بزرگ عمارت چهل ستون را مهم‌ترین فضای کالبدی این بنا بدانیم.به دلیل همین جایگاه است که پژوهشگران، اغلب این قسمت از بنا را با کاخ‌های پیشا اسلامی مقایسه کرده و از نقشه‌ی اولیه‌ی کوشک غافل شده‌اند.استفاده از تالار ستون‌دار فقط به این بنا، محدود نیست؛ زیرا در عمارت‌هایی نظیر عالی قاپو، تالار طویله و آیینه خانه نیز کاربرد داشته است.در دو بنای اخیر و چهل ستون، عمارت به واسطه‌ی تالاری با ستخری طویل و منظر پیرامون مرتبط می‌شود.

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

این ایوان ستون‌دار یا تالار چوبی، به اندازه‌ی ۱۷X38 متر متشکل از ۱۸ ستون چوبیبه قطر ۶۰ سانتی‌متر و بلندای ۱۳ متر با پایه ستون‌های سنگی به ارتفاع ۶۰ سانتی‌متر و سر ستون‌های مقرنس شکل است. در بخش مرکزی تالار، حوضی چهارگوش و مرمری وجود دارد. زیبارین بخش تالار، سقف آن است که قاب‌بندی، منبت‌کاری و طلاکاری شده است.

نقاشی‌ها

در میان آرایه‌های گوناگون کاخ صفوی، نقاشی دیواری، هنری شاخص در بیش‌تر کاخ‌های بزرگ این دوره مانند عالی قاپو، هشت بهشت و چهل ستون به کار رفته است. چهل ستون در این میان دارای تنوعی بی‌نظیر، هم از نظر کیفیت و هم تنوع سبک‌های به کار رفته به شمار می‌آید. از این نقاشی‌ها، جهت تزیین کلیه‌ی فضاهای معماری بنا، اعم از تالار بارعام، اتاق‎ها و ایوان‌ها بهره گرفته‌اند. نقاشه‌های دیواری چهل ستون، در چهار گروه زیر قابل بررسی هستند:

گروه اول:

صحنه‌هایی با موضوعاتی چون جشن و شادی و شکار به سبک رضا عباسی.”رضا”، هنرمند برجسته‌ی دوره ی شاه عباس اول بود. لقب “عباسی” او نشان‌دهنده‌ی نزدیکی‌اش به شاه است.

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

گروه دوم:

صحنه‌های بسیار بزرگ که در بخش فوقانی دیوارهای شرقی و غربی تالار بارعام اجرا شده است. این نقاشی‌ها رویدادهای تاریخی و صحنه ‌های متنوعی از دربار صفوی را نشان می‌دهند و از این جهت از مدارک ارزشمند تاریخی به شمار می‌روند. این مجالس عبارتند از:

  • مجلس پذیرایی شاه عباس اول از ولی محمد خان ازبک.
چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

مجلس پذیرایی شاه عباس اول از ولی محمد خان ازبک

  • صحنه‌ی جنگ شاه عباس اول با عثمانی‌ها در چالدران.

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

  • مجلس پذیرایی شاه طهماسب اول از همایون، پادشاه گورکانی هند.

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

در دیوار شرقی تالار نیز این صحنه‎ها به چشم می‌خورند:

  • جنگ نادرشاه در کرنال هند.

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

  • مراسم پذیرایی شاه عباس دوم از ندر محمد خان، حاکم ترکستان.

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

گروه سوم:

مجالسی نسبتا بزرگ از جشن‌ها و گلگشت‌های درباری یا مضامین ادبی مانند خسرو و شیرین و یوسف و زلیخاست. در اجرای این نقاشی‌ها، ترکیبی از سبک‌های ایرانی، اروپایی و هندی مورد استفاده قرار گرفته است.

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

یکی از شاخص‌ترین نقاشی‌ها، صحنه‌ی خودسوزی همسر حاکم قندهار است که ظاهرا در هنگام مرگ پیش بینی نموده بودکه شاه عباس دوم پس از چهل روز، سرانجام شهر را فتح خواهد نمود. شاه عباس پس از پیروزی در این جنگ، به پاس قدردانی از او دستور داد واقعه‌ی خودسوزی او را بر دیوار چهل ستون تصویر کنند تا حماسه‌ی این زن دلیر جاودانه گردد.

گروه چهارم:

نگاره‌های اروپاییان یا مسیحیان ایرانی است که در ایوان‌های شمالی و جنوبی و طاقچه‌های دو سوی شاه‌نشین و احتمالا به دست نقاشان هلندی دربتر “لوکار” و “فیلیپ آنجل” به سبک اروپایی کشیده شده‌اند.

چهل ستون اصفهان؛ در گذر تاریخ

علاوه بر نقاشه‌های یاد شده، سراسر سطوح داخلی این بنا، اعم از تاق نماها و جدار داخل گنبدهای تالار میانی با نقوش اسلیمی و گیاهی آرایش یافته، چنان که هیچ فضایی بدون تزیین باقی نمانده است. تعدد و تنوع مضامین و سبک‌های نقاشی به کار رفته، این عمارت را در میان تمام بناهای صفوی کم‌نظیر یا حتا بی‌نظیر ساخته است.

منبع: کتاب معماری ایران و جهان اثر دکتر رضا نوری شادمهانی

 

 

 

 

 

نظرات کاربران

  1. مهدی امیری says:

    واقعا مقاله کامل و زیبایی بود، ای کاش بیشتر از این مقاله ها بنویسید، واقعا ما هیچ چیز از تاریخ خودمون نمیدونیم … فوق العاده بود …

  2. نگین says:

    چقدر خوبه که با جزییات کامل توضیح دادین . جز بهترین مقاله های تاریخی بود که درباره آثار ایرانی خوندم. واقعا همچین اطلاعاتی برای ما جوان ها که داریم فرهنگ و تاریخ کشورمونو فراموش میکنیم لازمه

  3. ایمان غلامی says:

    من تا حالا چهل ستون و ندیدم 🙁 نمیدونستم اینهمه داستان داره واقعا.

    • نگین says:

      به شما توصیه میکنم حتما و حتما از اصفهان دیدن کنین. اینهمه توریست از همه جای دنیا اومدن شهر ما . شما هنوز ندیدین اصفهانو

  4. اکرم حسن زاده says:

    معرفی چهل ستون عالی بود واز اون عالی تر عکس ها و توضیحات اون هست که باعث شده یکبار دیگر به فکر مسافرت به اصفهان بیفتم

  5. بنفشه says:

    از چه بلاهایی جان سالم به در برده!!!! با این حال هنوز هم فوق العاده زیبا است