شوشتر

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

کل : 0

میانگین : 0

سازه ­های آبی شوشتر به عنوان بزرگ­ ترین مجموعه مهندسی جهان تا پیش از انقلاب صنعتی، فقط یک جاذبه تاریخی نیست. در این مجموعه می­ شود نبوغی را یافت که در هیچ جای جهان نظیر ندارد. مجموعه ای در هم تنیده از بندها، آبشارها، آسیاب ها، پل ها، برج ها و نهرهای دست کند که قدمتی به اندازه تاریخ ایران زمین دارند.

شانزده اثر باستانی مختلف، که بیشتر از دوران هخامنشی و ساسانی برجای مانده اند، حالا در فهرست جهانی یونسکو به عنوان میراثی برای تمام بشریت به ثبت رسیده اند. فهرستی که تخت جمشید، اهرام مصر و دیوار چین را در خود جای داده است.

ملاک های سازمان جهانی یونسکو برای ثبت این اثر از قرار زیر بود. نشان دهنده یک شاهکار از نبوغ و خلاقیت انسانی است. نشان دهنده تبادل ارزش های بشری در یک بازه زمانی در یک منطقه فرهنگی از لحاظ پیشرفت در معماری و فناوری است. نمونه ای برجسته از تعامل انسان و محیط زیست محسوب می شود.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

مدیریت آب در ایران باستان

آب را باید سرمنشا تمدن بشری دانست. هر جا که آب بود مردم نیز گرد هم می آمدند و خانه هایشان را در اطراف آن بنا می کردند. برای ایرانیان اما آب مقدس بود. این درجه حرمت آب، ریشه در آیین میترایی دارد. آیینی که پیش از دین زرتشت در ایران رواج داشت.

اختراع های آبی بی مانند مثل قنات و بند، خیلی زود مرزهای ایران را در نوردید و به اقصای گیتی راه یافت. خوب است بدانید قنات، به عنوان نمودی از هوش بشری نیز در فهرست جهانی یونسکو ثبت شده است.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

مهندسی آب در شوشتر

سازه های آبی شوشتر نقطه اوج این سمفونی مهندسی است. در حدود دو هزار و پانصد سال پیش، ایرانیان باستان با یک بند، رودخانه خروشان کارون را به دو نیم تقسیم کردند و شهری بسیار خرم و خوش را بر روی این جلگه مصنوعی بنا نهادند. این نسبت در تمام فصول سال برای قرن ها ثابت بوده است.

بعد از تخت جمشید و شوش، گذر پادشاهان هخامنشی به منطقه ای خوش آب و هوا با درختانی در هم تنیده افتاد که بسیار پر آب و خرم بود. نام این پادشاه را هوشنگ خوانده اند. البته در تاریخ ایران شاهی به نام هوشنگ وجود ندارد و ممکن است این پادشاه یکی از پادشاهان ایلامی باشد. پادشاهانی که زیگورات باشکوه چغازنبیل را احداث کردند.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

بند میزان

برخی قدمت سازه های آبی شوشتر را به دوران مادها و در حدود چهار هزار سال پیش دانسته اند. با این وجود چیزی که امروز از بند میزان باقی مانده است بیشتر مربوط به دوران ساسانی است.

شاپور اول، کسی که بعد از قرن ها با شکست والرین ایران را در مقابل روم سربلند کرد و کسی که مجموعه عظیم بیشاپور را از خود به یادگار گذاشته است، به عنوان بانی بند میزان شناخته می شود. البته قرن ها پیش از او و در زمان بانی تخت جمشید یعنی داریوش اول، بندها و نهرهایی در این شهر حفر شده بود که به آن ها خواهیم پرداخت.

شکل هندسی این بند به گونه ای طراحی شده است تا بتواند فشار ناشی از طغیان رود را به راحتی تحمل کند. در صورت بالا آمدن آب، رودخانه با کمترین فشار ممکن از سطح شیب دار بند می گذرد و در عمل بند از مدار خارج می شود. اما همین شکل هندسی از شدت جریان آب می کاهد و از وقوع سیل پیشگیری می کند.

در حال حاضر مراقبت از این بند آن طور که شایسته است انجام نمی شود. حتی مواردی از گرفتگی کامل بند میزان نیز گزارش شده است. البته بعید به نظر می رسد که بند به خاطر گرفتگی تخریب شود. با این حال مراقبت از این میراث تاریخی، به ویژه حفظ نظافت محیطی، وظیفه ای ملی و جهانی است.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

بند قیر

همان طور که گفتیم بند میزان رود کارون را به دو رود مصنوعی با نام های گرگر و شطیط تقسیم می کند. به خاطر نسبت تاریخی آب، رود گرگر گاهی به نام دودانگه و رود شطیط به نام چهاردانگه نیز شناخته می شود. بند قیر این دو رود را بار دیگر به هم پیوند می زند تا با رود دز ترکیب شود و کارون بزرگ شکل بگیرد. از این منظر بند قیر نقطه پایان شاهکار مهندسی ایرانیان باستان است.

نام بند قیر از آن جا می آید که دیواره این بند را با نفت خام اندود کرده اند. بند قیر در فهرست جهانی اجزای سازه های آبی قرار ندارد. اما این بند تاریخی یکی از آثار ثبت شده ملی ایران است و از قسمت های مهم سازه های آبی به شمار می رود.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

رود گرگر و پل تاریخی آن

قرن ها پیش از آن که شیوخ نشینان امارات متحده به فکر ساخت جزایر و رودهای مصنوعی بیفتند، ایرانیان باستان یک رودخانه کامل را با دست کندند و آب را در آن جاری ساختند. دشواری این کار بدون وجود ابزارهای نقشه کشی دو چندان بود.

یکی از قسمت های دیگر مهم سازه های آبی پلی باستانی است که بر روی گرگر ساخته شده است. این پل نیز به دوران ساسانی نسبت داده می شود.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

آبشارهای شوشتر

نظریات مختلفی برای دوران ساخت باشکوه ترین قسمت این مجموعه ارائه شده است. برخی تاریخ آن را به ساسانیان نسبت داده اند و برخی دیگر گفته اند که این آبشارها حتی کهن تر از هخامنشیان، در زمان مادها ایجاد شده اند. اما نظریه ساسانی پذیرفتنی تر است. به خصوص که در ساخت این مجموعه المان هایی از معماری رومی قابل مشاهده است. معمارانی که در زمان شاپور اول برای آبادانی ایران به کار گرفته شدند.

عملکرد این مجموعه از پل گرگر آغاز می شود. این پل که کار بند را نیز انجام می دهد، سطح آب را بالا می آورد و با استفاده از نیروی جاذبه و فشار سیال، بدون نیاز به پمپ، آب را به سه کانال مجزا می فرستد.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

این کانال ها آب را به سوی آسیاب های آبی هدایت می کنند. بعد از آن که آسیاب ها به گردش در آمدند و گندم مزارع حاصل خیز شوشتر را آسیاب کردند، آب از آبشارهای مصنوعی به پایین سرازیر می شود و به مسیر خود به سوی کارون بزرگ ادامه می دهد.

وقتی به عظمت این آبشارهای دست ساز نگاه می کنید به سختی می توانید قدمت آن ها را بپذیرید. عملکرد دقیق و طراحی فوق العاده مهندسی اعجاب را از این هم بیشتر می کند. به خصوص که مجموعه بعد از گذشت قرن ها هنوز هم به طور کامل سالم مانده است. امروز کدام دانش مهندسی می تواند سازه هایی آبی بسازد که می شود کارکرد بی نقص آن را برای بیش از هزار و هشتصد سال تضمین کرد؟

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

بافت تاریخی شوشتر

با وجود گرمی عمومی هوا در شهر شوشتر، هوای اطراف آبشارها خنک است و به همین دلیل مردم زیادی بعد از ظهرهای خود را در این محوطه سپری می کنند. این مردم خونگرم و دوست داشتنی لذت تفرج در یکی از باشکوه ترین بناهای جهان را دوبرابر می کند.

آبشارها به بافت تاریخی شهر نیز نزدیک است و می توانید سری هم به قسمت های کهن شهر بزنید. شوشتر، مانند شهر ری از همان روز اول عمرش شهر بود و هرگز زندگی روستایی را تجربه نکرد. خیابان های کهن شوشتر تنگ و در هم پیچیده هستند تا امنیت زندگی شهری را بالا ببرند. برخی از کوچه ها مسقفند که با وجود گرمای هوای جنوب طرحی منطقی و هوشمندانه است. در ساخت خانه های شوشتر از آجر دست پز و سفال استفاده شده است. خانه هایی که از تزئین و تکلف بی بهره اند، اما زیبایی را در اوج سادگی محقق کرده اند.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

قلعه سلاسل

قلعه سلاسل یکی از آثار مربوط به ایران باستان است. شواهدی وجود دارد که این قلعه در زمان هخامنشیان نیز در شوشتر وجود داشت.

برای مدتی طولانی این قلعه محل سکونت والی خوزستان بود. شوشتر در گذشته مرکز خوزستان و از مهم­ ترین شهرهای کشور بود. معروف است که می ­گویند ابوموسی اشعری وقتی به ایران حمله کرد برای مدتی طولانی (گفته­ اند شش ماه یا یک سال) قلعه را در محاصره درآورد اما نتوانست آن را بگشاید تا در نهایت مدافعین قلعه خود تسلیم شدند.

پادگان نظامی و اسلحه خانه نیز در همین قلعه قرار داشت. اما مهم ترین کاربرد قلعه سلاسل کنترل مراکز آبی شهر بود. زیرا کسی که عنان آب را در دست می­گرفت، می توانست تمام قدرت را در اختیار بگیرد.

این قلعه تا چند ده سال پیش هنوز کاربری داشت و امور نظامی و انتظامی استان خوزستان در آن صورت می گرفت.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

بند برج عیار

این بند نیز از یادگارهای دوران ساسانی است. بند برج عیار آب رود گرگر را بالا می آورد و آن را برای مصارف کشاورزی به زمین های شوشتر می فرستاد. از جمله دیدنی های اطراف این بند می شود به معابد مندائیان، از پیروان یحیی نبی، اشاره کرد. این معابد بناهایی دستکند در دل صخره هستند.

بند ماهی بازان یکی دیگر از بندهای شوشتر است که قدمتی نزدیک به دو هزار سال دارد.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

نهر داریون

در اساطیر ایران از داریوش اول به نام دارا و از داریوش دوم به نام داراب نام برده شده است. کندن نهر داریون را برخی به دارا و برخی دیگر به داراب نسبت داده اند. اما نظر قوی آن است که داریوش اول ساخت آن را آغاز کرد و داریوش دوم احداث نهر را به پایان رساند. به این ترتیب داریون هر دو داریوش را شامل می شود.

این نهر از رود شطیط جدا می شود و پس از انجام ماموریت آبرسانی دوباره به آغوش مادر باز می گردد.

یکی از عالی ترین مثال ها برای دانش کنترل پروژه در همین نهر رخ می داد. اگر رود شطیط طغیان می کرد، سطح آب داریون بالا می آمد که ممکن بود صدماتی را به زمین های زراعی وارد کند. از نظر مهندسی این حالت یک نقطه شکست پروژه یا یک Failure Mode به حساب می آید. برای همین لازم بود سازکاری طراحی شود تا آسیب مد شکست حداقل شود.

چاره مشکل در طراحی و احداث بند خاک بود. بند خاک مقدار آب بالا آمده ناشی از طغیان شطیط را از نهر داریون جمع می کرد و به نهر دیگری به نام نهر رقط می ریخت. نهر رقط نیز آب را به رود گرگر منتقل می کرد. به این ترتیب عملکرد داریون با بالا آمدن سطح آب مخدوش نمی شد. این بند از ترکیب ساروج و سنگ لاشه ساخته است.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

پل شادروان یا بند قیصر

این پل قدیمی ترین پل-بند جهان است که حکیم ابوالقاسم فردوسی نیز از آن یاد می کند. در روایت فردوسی، شاپور پس از پیروزی در مقابل رومیان یک مهندس رومی به نام برانوش را مامور ساخت پلی بر روی رودخانه کارون کرد. همچنین پول بسیار زیادی در اختیار او گذاشت تا بهترین مهندسان رومی را برای ساخت پل استخدام کند.

در مقابل، شاپور به برانوش وعده داد که بعد از پایان ساخت پل او اجازه خواهد داشت که با شادی و ایمنی شوشتر را ترک کند و به کشور خود بازگردد. برانوش شرط شاه را پذیرفت و پلی به طول هزار گام با ۴۴ دهنه بر روی رود بزرگ احداث کرد. طاق های این بند بعدها در معماری ساسانی به کرات تکرار شدند. الگویی که به سردر طاق کسری شباهت دارد و در ساخت موزه ملی ایران از طراحی آن الهام گرفته شد.

قرار گرفتن در یکی از صحنه های داستانی شاهنامه و تجسم کردن موقعیت زندگی و کار در آن روزگار تجربه ای بسیار ارزشمند خواهد بود.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

پل بند لشکر

پل بند لشکر از جمله پل های سالم و زیبای مجموعه آبی شوشتر است. این پل با سیزده دهنه بر روی گرگر احداث شده است و شباهت هایی به طرح مهندس برانوش رومی دارد. در اطراف پل می شود آثاری از حصار ویران شده شهر شوشتر دید. علاوه بر این آسیاب هایی نیز در این محل قرار داشتند که هنوز رد آن ها پابرجا است.

یکی از قدیمی ترین دروازه های شهر شوشتر بر روی همین پل بند لشکر قرار داشته است. این دروازه راه ارتباطی شوشتر با شهر باستانی کواد بود. شهر کواد بعدها به نام لشکر شناخته شد و نام بند لشکر از اینجا می آید. امروزه به این شهر عسگرمکرم می گویند.

در کنار این بند، بنای مقدس امام زاده عبدالله قرار دارد که برای مردم شوشتر بسیار محترم است. محلی ها داستان هایی برای امام زاده نقل می کنند که با گویش شوشتری شورانگیز و شنیدنی است.

برخی معتقدند بنای امام زاده، در گذشته شعبه ای از معابد زنجیره ای آناهیتا، خدای آب و باروری بوده است. در آن زمان در این معبد الهه آب را به خاطر هدیه دادن کارون ستایش می کردند و از آناهیتا برای زنان نازا شفا می خواستند. این باور هنوز در بین مردم شوشتر رواج دارد.

کشف مقبره های اشکانی در نزدیکی امام زاده نشان می دهند که در میان دوران هخامنشی و ساسانی، یعنی در زمان اشکانیان نیز شوشتر اهمیت سیاسی داشته است.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

آثار جدیدتر

شوشتر در زمان صفویه نیز مشهور و آباد بود. پل شاه علی، یکی دیگر از آثار ثبت شده در فهرست یونسکو از آثار به جای مانده از دوران صفوی است. اما شاید مهم ترین اثر بعد از اسلام در شوشتر برج کلاه فرنگی باشد. این بنای هشت وجهی در زمان قاجار در شوشتر احداث شده است. مشهور است که در زمان ساسانیان نیز برجی در این محل وجود داشت که از روی آن بر عملکرد بند میزان نظارت می کردند.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

اقتصاد شوشتر

گنه کرد در بلخ آهنگری، به شوشتر زدند گردن مسگری. هنوز هم صنعت مسگری در شوشتر رواج دارد و می شود رد این هنر باستانی را در بازار شهر یافت. به غیر از آسیاب های باستانی شوشتر، صنعت بافت پارچه های ابریشمی نیز در این شهر مرسوم بود.

پرندِ از گل نازک ترِ شوشتر، یا دیبای شوشتری شهرتی جهانی داشت و پرده کعبه را در شوشتر می بافتند. امروزه نام دیبا یکی از نام های مرسوم برای دختران شوشتر به حساب می آید. فردوسی در توصیف گنج می گوید: ز یاقوت وز تاج و انگشتری، ز دینار وز جامه ششتری.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

خوراکی های شوشتر

خوردنی ها و غذاهای محلی شوشتر کم نیستند. کدبانوهای کم تر شهری در ایران مانند زنان شوشتری در طبخ قرمه سبزی مهارت دارند. به خصوص اگر سبزی در بوستان های همین شهر عمل آمده باشد. قلیه ماهی جنوبی نیز خوردن دارد. غذاهای گمنام تر مانند بشرک، نون چرب و غلغل نیز در شوشتر طبخ می شوند.

در گویش محلی به هلیم، هرسه می گویند که شکل تغییر یافته واژه هریسه است. هرسه در شوشتر به عنوان صبحانه با سرشیر گاومیش میل می شود.

اگر به شوشتر سفر کردید، سری هم به ملاثانی بزنید و یکی از بهترین بستنی های زندگیتان را نوش جان کنید.

شکستن تخمه هندوانه در شوشتر مرسوم است و می توانید تخمه فروش ها را در کنار آبشارها بیابید. همچنین بُقله یا باقالی یکی از حبوبات مرسوم در شوشتر است. از باقالی آب پز با گلپر گرفته تا انواع غذاهایی که با باقالی تازه یا خشک درست می شوند.

شوشتری ها یک نوع کلوچه مخصوص نیز دارند که آن را با زیره درست می کنند. این کلوچه یکی از سوغات معروف شهر باستانی شوشتر است.

سازه ­های آبی شوشتر؛ یادگاری از گذشته های دور

هوای امروز شوشتر

با وجود این همه زیبایی و جاذبه، به دلیل ریزگردها مسافرین ایرانی و خارجی از سفر به شوشتر منصرف می شوند. امیدواریم هر چه زودتر مشکل ریزگردهای استان عزیز خوزستان حل شود تا بار دیگر سیل جهانگردان علاقه مند به سرزمین باستانی ایران به سوی یکی از دیدنی ترین میراث های جهانی بشر سرازیر شود. شوشتر و خوزستان شایسته بیش از این ها است.

 

منبع: https://www.safarme.com/

 

نظرات کاربران